Ospa, tyfus, antyszczepionkowcy. Tak się żyło w dawnej Warszawie

Czas akcji: rok 1913, ostatni przed serią wielkich wojen, które wywrócą życie w Europie do góry nogami. Miejsce akcji: Warszawa, trzecie co do wielkości miasto Imperium Rosyjskiego. Z jakimi chorobami zmagają się jego mieszkańcy? Jakie są najczęstsze przyczyny śmierci? Stefan Dziewulski, redaktor naczelny czasopisma "Ekonomista", zbiera niezwykle ciekawe dane i publikuje je w książce "Warszawa - tom I. Głód, zarazy, powodzie. Tak się żyło w dawnym Wawrze
"Od powietrza, głodu, ognia i wojny wybaw nas, Panie" modlili się dawni Polacy. Nie inaczej było w Wawrze... Dzieje miasta, topografia, Statystyka ludności".

Straszna ospa

- Ospa pochłania jeszcze w Warszawie w ostatnich czasach 3-5 ofiar na 10.000 mieszkańców, gdy w Niemczech, na przykład, gdzie zaprowadzono od szeregu lat obowiązkowe szczepienie tej choroby, ogranicza się ona do kilku zaledwie wypadków na całem terrytoryum - pisze Dziewulski. - Szkarlatyna i tyfus zabierają również znaczną liczbę ofiar i wypadki śmierci wywołane przez te choroby w Warszawie zmniejszają się znacznie wolniej, niż w innych większych miastach.

Intuicja autora była znakomita: pójście śladem Niemiec okazało się drogą do sukcesu. Dziewulski tego nie dożył, ale ospa prawdziwa przeszła już - za sprawą upowszechnienia szczepień - do historii medycyny. Tyfus (dur brzuszny), na który w 1909 roku chorowało 16 warszawiaków na 100 tysięcy, dziś znamy tylko z książek. Z kolei zachorowań na szkarlatynę (płonicę) jest dziś... trzykrotnie więcej, niż w roku 1909. Dwa lata temu choroba nieoczekiwanie wróciła do Polski, jednak dziś jest znacznie mniej groźna - wywołujące ją paciorkowce typu A nie mają szans z antybiotykami.

Zabójczy nieżyt kiszek

- Z innych chorób największą ilość ofiar zabierały i zabierają w Warszawie: zapalenie płuc, suchoty płucne, nieżyt żołądka i kiszek, uwiąd schyłkowy, organiczne wady serca, rak, zapalenie nerek, osłabienie wrodzone - wylicza Dziewulski. - Organiczne wady serca i rak dają coraz większe odsetki śmiertelności.

Wśród przyczyn śmierci warszawiaków wymieniano także odrę, koklusz, diabetes, czyli cukrzycę, syfilis i... "konwulsye". W 1910 roku w mieście odnotowano przypadek malarii. Najbardziej szokujące jest jednak zestawienie ówczesnej zachorowalności na choroby zakaźne i pasożytnicze z dzisiejszą. Rozwój medycyny sprawił, że w ciągu jednego stulecia spadła ona 49-krotnie.

Antyszczepionkowcy wiecznie żywi

Choć już w XIX wieku było wiadomo, że szczepionki działają, są bezpieczne i przyczynią się do radykalnej poprawy jakości życia, przeciwników nie brakowało. W 1903 roku ukazała się książka księdza Wincentego Pixy, spowiednika z kościoła Mariackiego w Krakowie, pt. "O krzyczącej niedorzeczności i strasznej szkodliwości szczepienia ospy".

Już na pierwszej stronie można było znaleźć - mówiąc językiem współczesnym - mem zestawiający rysunki dziecka "przed i po szczepieniu". Kolejnych 200 stron ksiądz Pixa poświęcił pseudonaukowym i religijnym argumentom, mającym świadczyć o rzekomej szkodliwości szczepionek. Niektóre stwierdzenia były równie absurdalne, jak dzisiejsze teorie antyszczepionkowców.

- Powszechne, niestety, u młodzieży szkolnej zepsucie moralne (onanizm) wedle opinii lekarzy (Barnette, Wolf itd.) ma swoją przyczynę często w szczepieniu ospy, bo jadowita materja podrażnia narządy płciowe i przyśpiesza płciową dojrzałość - przekonywał ksiądz z Krakowa.

Dominik Gadomski
historyk, redaktor portalu tustolica.pl

.