Bezcenny relikt fabryczny przy Hożej 51 stał się zabytkiem

Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków uznał, że zespół zabudowy fabrycznej z przełomu XIX i XX wieku ma wyjątkową wartość historyczną i urbanistyczną.

Jak podkreślono w uzasadnieniu decyzji, obiekt powstał w czasie intensywnej urbanizacji tej części Warszawy i przez niemal sto lat pełnił funkcję produkcyjną.

"Historyczny zespół budowlany stanowi w Warszawie jeden z nielicznych przykładów fabryki śródmiejskiej z zachowanymi gabarytami, relacjami przestrzennymi i rozwiązaniami funkcjonalnymi" - wskazał Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków Marcin Dawidowicz. Znany budynek przy Wspólnej wpisany do rejestru zabytków Dawny dom mieszkalny dla pracowników Centrali Biura Studiów i Projektów Budownictwa Przemysłowego przy ul. Wspólnej 63 został wpisany do rejestru zabytków. O decyzji poinformował na Facebooku profil Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

W sąsiedztwie kompleksu znajdowała się m.in. słynna Fabryka Wyrobów z Brązu i Srebra Braci Łopieńskich przy ul. Hożej 55.

Fabryka Orgelbranda i druk słynnej encyklopedii

Historia posesji przy Hożej 51 sięga XIX wieku. Działkę wydzielono w 1876 roku. Jej pierwszym właścicielem był Jan Edward Erlich, a później m.in. Aleksander Wezlich oraz bracia Karszo-Siedlewscy.

Początkowo planowano tam uruchomienie destylarni wódek, jednak zakład produkcyjny ostatecznie nie powstał.

Na początku XX wieku nieruchomość przejęło Towarzystwo Akcyjne Odlewni Czcionek, drukarni i litografii Samuela Orgelbranda i Synów.

W wydawnictwie Orgelbranda publikowano m.in. słynną Encyklopedię powszechną, znaną jako Encyklopedia Orgelbranda, a także klasykę literatury polskiej i światowej. Produkowane na miejscu czcionki trafiały również do wielu drukarni na terenie zaboru rosyjskiego.

W 1905 roku zakład zatrudniał około 700 pracowników, a jego działalność wspierała lokomobila parowa.

Rozbudowa fabryki i zmiany właścicieli

Na początku XX wieku teren przy Hożej intensywnie się rozbudowywał. Powstał m.in. budynek administracyjny od strony ulicy, a w głębi działki zakład produkcyjny z zapleczem technicznym i magazynowym.

Po 1908 roku fabrykę jeszcze rozbudowano, wznosząc nowe budynki administracyjne i magazynowe.

W 1918 roku nieruchomość kupiło Towarzystwo Akcyjne fabryki papierosów "Patria". Rok później teren przejęło Warszawskie Ziemiańskie Towarzystwo Mleczarskie, które później przekształciło się w Związek Spółdzielni Mleczarskich i Jajczarskich.

REKLAMA

Hoża 51 w czasie Powstania Warszawskiego

Podczas II wojny światowej zabudowania nie zostały poważnie zniszczone.

W 1944 roku zakład zdobyli żołnierze VII Obwodu AK "Obroża". Do końca Powstania Warszawskiego działała tu placówka AK "Jajczarnia".

Obiekt pełnił funkcję zaplecza logistycznego dla żołnierzy i ludności cywilnej. Dostarczał energię elektryczną m.in. dla szpitali polowych, kuchni powstańczych i radiostacji "Błyskawica".

Na terenie fabryki funkcjonowała także największa powstańcza wytwórnia granatów, granatników i butelek zapalających.

Placówka, podlegająca batalionowi AK "Zaremba-Piorun", aż do końca powstania nie została zdobyta przez wojska niemieckie.

REKLAMA

Po wojnie produkowano tu sery topione

Po 1945 roku na terenie fabryki uruchomiono Zakład Wytwórczy Serów Topionych Centralnego Związku Spółdzielni Mleczarskich, działający pod szyldem spółdzielni "Społem".

Zakład funkcjonował przez kolejne dekady i był jednym z ważniejszych producentów serów topionych w Polsce.

Po transformacji ustrojowej fabrykę sprywatyzowano. W 1991 roku powstała spółka Serwar, która kontynuowała produkcję.

Zakład działał do 2010 roku.

DB